تبلیغات
ادبیات فارسی - پاسخ ها: (14): ویژگی‌های مکتب اکسپرسیونیسم را در آثار کافکا و برشت
>
تاریخ : سه شنبه 22 دی 1394
نویسنده : مجتبی معروف

14ـ ویژگی‌های مکتب اکسپرسیونیسم را در آثار کافکا و برشت جستجو کنید.

محور اکسپرسیونیسم درون‌گرایی است، رؤیا تبدیل به ادبیات می‌شود. این رؤیا گونگی در داستان‌های کوتاه کافکا چون پزشک دهکده هویداست. البتّه گاهی این رؤیاها کابوسند. مثلاً در نمایشنامه‌یی مقتولی سرش را در ساکی گذاشته، به دادگاه می‌رود ولی به عنوان قاتل خود محکوم می‌شود. مسخ کافکا نمونة خوبی از آثار اکسپرسیونیستی است. کافکا ترس گرگور سامسا و نفرتی را که او از خود دارد به صورت مسخ شدن به حشرة بیچاره‌ای نشان داده است. در اکسپرسیونیسم رؤیاهای روزانة بشر در جوامع صنعتی تبدیل به داستان شده است. (شمیسا، 1391: 141)

در داستان مسخ، اهمیت کار کافکا بر خلاف آنچه معمولاً گفته می‌شود به خاطر در هم آمیزی رؤیا و واقعیت نیست؛ چرا که پیش از کافکا در قصّه‌ها فراوان از تبدیل انسان به حیوان حکایت شده است. آن چه به کار کافکا تازگی و برجستگی می‌بخشد این است که تبدیل شدن به حیوان کارکردی نمادین ندارد،‌بلکه خود این دگردیسی به نقش مایه‌ای تبدیل می‌شود که ساختار داستان را نمایندگی می‌کند. هنر کافکا در این نکته نهفته است که از یک سو مسخ شدن گرگور را نه به عنوان خواب یا رؤیا، که همچون واقعیت به خواننده بباوراند (فلکی، 1387: 63).

داستان دیگری که کافکا آن را متأثّر از اکسپرسیونیست‌ها نوشته، «تدارک عروسی در روستا» است. در این داستان موضوع درگیری شغل و کار ادبی، به عنوان یکی از درون مایه‌های هسته‌ایِ اکسپرسیونیست‌ها آشکارا خود نمایی می‌کند و در آن، شخصیت داستان به سوسک تبدیل می‌شود. مفسّران معمولاٌ آن را با مسخ مقایسه می‌کنند و موضوع اصلی آن را درگیری شغل با کار هنری هنرمند برآورد می‌کنند. درگیری هنرمند با شغل نامناسب با کار هنری‌اش در آثار اکسپرسیونیست‌های هم‌نسل کافکا فراوان یافت می‌شود؛ مانند رمان Jung Schuck از راینارد گورینگ Reinhard Goering، نمایشنامة آدم تنها از هنس یوست Hans Johst و دیگران. از آن‌جا که این موضوع با نقش‌مایة حیوان در آثار آن‌ها نمود می‌یافت، برخی مانند آنتس، بن‌مایة مسخ را نیز درگیری شغلی می‌دانند و آن را به عنوان استعارة حیوان در یک اثر اکسپرسیونیستی در آغاز سدة بیستم، همچون «رهایی از شغل تنفّر انگیز» برآورد می‌کنند. این مسئله همان‌گونه که تئودور دویبلر Theodor Daubler می‌نویسد روشن است که «برای اکسپرسیونیست‌ها، بازگشت به حیوان در هنر، تعیین کننده بود». استعارة حیوان در اکثر آثار آن‌ها تکرار می‌شود. در داستان تدارک عروسی در روستا، نیز می‌توان همان نقش‌مایة حیوان در آثار اکسپرسیونیست‌ها را سراغ گرفت (همان: 65-66).

برتولت برشت (1956-1898) شاعر، نمایش‌نامه نویس و فعّال سیاسی آلمانی نخست پزشکی خواند، امّا بعد بعد به سوی تئاتر رفت (شمیسا، 1391: 150). برشت هنرمندی است که رو در روی واقعیات دوران خویش می‌ایستد و به جای نادیده انگاشتن مسائل در پناه نقاب‌های «پوچی»، سوررئالیسم» و دیگر مکاتب درون‌گرا و طفره‌پرداز،‌ از خود این مسائل در رسوا ساختن عوامل و دلایل بنیادی آنان، به گونه‌ای سازنده بهره می‌گیرد. او تئاتر را وسیلة تفنّن یا طبع آزمایی خوش نمی‌داند، بلکه آن را چون افزاری در خدمت هدفی معیّن ـ بر ملا ساختن خصوصیات بافت جامعة خویش ـ به کار می‌گیرد (تعاونی، 1355: 13). وی مکاتب «طبیعت‌گرا» و «واقع‌گرا» را به سبب تکیة زیاد از اندازه بر امیت فرد رد می‌کند، در حالی که قالب تمثیلی به او فرصت می‌دهد مسائل واقعی را مطرح کند، بدون این‌که ناگزیر از ارائة تصویری منطبق با واقعیت بر روی صحنه گردد (همان: 18).

هرچند درباره او سخنان بسیاری گفته می‌شود که بیانگر اختلاف نظر عمیق در شناخت او به عنوان یک دراماتیست اکسپرسیونیست است، منتقدان، حداقل دربارة زمانی که او گروهش را در برلین رهبری می‌کرد، اتفاق نظر بیشتری دارند.

می‌توان گفت، درام «برشت» گرایش ویژه‌ای را در اکسپرسیونیسم بر می‌تابد.

آثار نمایشی «برشت» تلفیقی است بین روایت و نمایش و آنچه را که «حماسی» می‌خواند، به مفهوم «روایی»است و در این روایت حماسی، برجنبة غیر واقعی بودن آن چیزی که تماشاگر می‌بیند، تأکید می‌کند. به عبارت دیگر، «برشت» می‌کوشد توهم واقعی بودن نمایش را ـ برخلاف «ارسطو» و شیوه و گرایش و نمایشی وی ـ در تماشاگر از بین ببرد.

برشت توانست تأثیر عظیمی بر درام غرب، به ویژه درام آمریکایی بگذارد. این چندان هم دوراز واقعیت نیست که بگوییم اصولاً اکسپرسیونیسم را در ادبیات نمایشی «برشت» به غرب و به ویژه آمریکا شناسانده است (قدرتی پور، 1389).

پرسش ها و منابع و مآخذ




موضوعات مرتبط: نمونه سؤال آزمون های دكترا زبان و ادبیات فارسی , دكترا ,
برچسب‌ها: اکسپرسیونیسم , برشت , کافکا ,
آخرین مطالب