تبلیغات
ادبیات فارسی - پاسخ ها: (15): رابطة‌ اکسپرسیونیست‌ها با کشف و شهود
>
تاریخ : چهارشنبه 23 دی 1394
نویسنده : مجتبی معروف

15ـ رابطة‌ اکسپرسیونیست‌ها با کشف و شهود چگونه است؟

اکسپرسیونیسم مکتبی است شدیداً ضد واقع‌گرایی و تقلید و تکرار و دوباره سازی واقعیت و طبیعت را رد می‌کند و تمایل اصلی آن،‌ پرهیز از روش‌های واقع‌گرایی و ناتورالیستی و اصل حقیقت‌ مانندی است و هدف آن، القای تأثّرها و حالت‌های هنرمند یا شخصیت‌های ساختة ذهن او از طریق تعبیری است که هنرمند از آن‌ها می‌کند. یکی از شگردهای معمول اکسپرسیونیست‌ها در رمان، نشان دادن دنیای عینی است، بدانگونه که در تأثّرات و حالت‌های شخصیت‌ها جلوه می‌کند (میرصادقی. «اکسپرسیونیسم»).

در ادبیات، اکسپرسیونیسم روشی است که جهان را بیشتر از طریق عواطف و احساسات می‌نگرد، به عبارت دیگر کوشش هنرمند مصروف نمایش دادن و بیان حقایقی است که بر حسب احساسات و تأثیرات شخصی خود درک کرده است.

از این منظر، بین هنرمند اکسپرسیونیست و عارفان و فیلسوفان شباهت هایی وجود دارد. هنرمند اکسپرسیونیست، عارف و فیلسوف همگی در این باور که پشت پرچین ظواهر، حقیقتی قابل کشف نهفته است، مشترکند.

در واقع تاریخ فلسفه، نمایش جستجوی حقیقت اشیاء و امور از سوی انسان است. البتّه این جستجوی حقیقت گاه از طریق استدلال و برهان است؛ چنان که به گفته کاپلستون در تاریخ فلسفه غرب مشاهده می کنیم، و زمانی به یاری کشف و شهود و تابش و اشراق، چنانکه سهروردی حکمت خود را بر این اساس می شمارد و ایرانیان را مؤسس حقیقی این روش می‌داند.

هدف عارف تنها خدای بزرگ است و اگر اراده‌اش به غیر حق تعلّق می‌گیرد، تنها به خاطر حق است. حتی عرفان نیز مطلوب عارف شمرده نمی‌شود، بلکه به خاطر حق راه عرفان را می‌پیماید. عارف در اندیشة رو برو شدن با حقیقت ازلی از طریق مشاهدة باطن است. او جهان خارج را می‌بیند و قابل درک و معرفت می‌داند، ولی در ماورای مدرکات حواس، حقیقتی برتر از ماده محسوس می‌بیند.

عارف در پرتو تابش نور حق بینا می‌شود و سیمای پنهان اشیاء را مشاهده می‌کند، چنان که فیلسوف به یاری برهان در پی آشکار نمودن چهره حقیقی اشیاء است و هنرمند اکسپرسیونیست به وسیله ذهن و ذوق هنری.

ویژگی دیگر مشترک فلسفه، عرفان و هنر اکسپرسیونیستی دیکتاتوری عقل است. کازیمیرادشمید، نظریه پرداز مشهور این سبک، مدعی دیکتاتوری ذهن بود و شکل بخشیدن به ماده را وظیفه ذهن می‌دانست. این دیکتاتوری در فلسفه و عرفان نیز به نوعی مشاهده می‌شود. وجود نظام‌ها و مکاتب فلسفی گوناگون به گونه‌ای که می‌توان ادعا کرد در برابر هر فیلسوف و متفکّر ژرف اندیش یک نظام فلسفی ویژه وجود دارد و شگفت آن که گاه دو فیلسوف بزرگ در مسئله‌ای اختلاف دارند و هر دو مدعی شهود حقیقتند.

عرفان نیز از این دیکتاتوری تهی نیست و چنان می‌نماید که اندوخته‌های ذهنی و باورهای شخص در نوع مکاشفه‌هایش مؤثّر است. البته این سخن را بسیاری از اندیشمندان در همة مراحل سیر و سلوک درست نمی‌شمارند، ولی شواهد موجود نشان می‌دهد که این مسیر نیز در بسیاری از مراحلش با خطر دیکتاتوری ذهن روبه روست. بر این اساس هر عارفی در مکاشفه‌های خود درستی مذهب خویش را مشاهده می‌کند و حتی گاه مخالفان فکری‌اش را موجوداتی زننده و پست می‌یابد.

فلسفه، عرفان و هنر اکسپرسیونیستی افزون بر شباهت‌ها از تفاوت‌هایی نیز برخورد دارند. نخستین اختلاف، در شیوه کشف واقعیت است. چنان که می‌دانیم عارف با پای کشف و شهود به دیدار حقایق می شتابد و از طریق تهذیب نفس در پی رسیدن بدین مرحله است. فیلسوف با عصای استدلال، اندیشة درک حقایق اشیاء را در سر می‌پروراند و هنرمند اکسپرسیونیست با بهره‌گیری از اندوخته‌های ذهنی و ذوق هنری «معنای ازلی و جاودان» حقایق را می‌جوید.

اختلاف دیگر، در نتیجه نهفته است. عارف خود را زائر حقیقت می‌داند و در درستی یافته‌های شهودی‌اش هرگز تردید نمی‌کند و فیلسوف نتیجه برهانهایش را حقیقت علم و تردیدناپذیر می‌داند؛ به عبارت دیگر، فیلسوف و عارف در پایان فرایند کشف و استدلال خویش خود را واصل به حقایق می‌یابند، به آن چه یافته‌اند معتقد می‌شوند و جز آن را نادرست می‌شمارند؛ ولی هنرمند اکسپرسیونیست می‌داند و اعلام می‌کند که آن چه به عنوان حقیقت در اختیار علاقه‌مندان می‌نهد تنها یک برداشت ذهنی است و نمی‌توان به چشم باور بدان نگریست و تردیدناپذیر دانست. هنرمند اکسپرسیونیست اثر هنری خویش را «حقیقت ادعایی» می‌داند و نه حقیقت محض.

آن چه بیان شد، نشان می‌دهد که گذر از پوسته ظاهری پدیده‌ها و رسیدن به حقایق در فرهنگ اسلامی فراوان به چشم می‌خورد. این امر نه تنها بر وجود حقایق ناپیدا در پس پوستة پدیده ها گواهی می‌دهد، بلکه تأثیر بسزای به کارگیری روش اکسپرسیونیست‌ها در تربیت انسان را آشکار می سازد (عبیری، 1383).

پرسش ها و منابع و مآخذ




موضوعات مرتبط: نمونه سؤال آزمون های دكترا زبان و ادبیات فارسی , دكترا ,
برچسب‌ها: اکسپرسیونیسم , کشف و شهود ,
آخرین مطالب