تبلیغات
ادبیات فارسی - بحرهای اصلی در شعر فارسی (بحر رمل)
>
تاریخ : جمعه 18 دی 1388
نویسنده : مجتبی معروف

رمل در لغت حصیر بافتن است و این بحر را بدان جهت رمل خوانده اند که پنداری ارکان آن درهم بافته است. اصل این بحر فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن «بحر رمل مثمن سالم» می باشد. 

شكل عروضی ( ــ  U ــ ــ  )  فاعلاتن

 دارای چندین زحاف1 است، که مهمترین آنها عبارتند از:


1)  حذف یك هجا از آخر  (ــ  U ــ ــ  )  فاعلن 

محذوف: عبارت از آن است که یک هجا از آخر رکن سالم حذف شود.


2) زحاف كفّ:  عبارت است از حذف نون (ن) از آخر ركن اصلی (فاعلاتُ ن) بنابر این هجای آخر به هجای كوتاه تبدیل می شود. ( ــ  U ــ U  ) فاعلاتُ  

هرگاه در این بحر، زحاف كفّ باشد به آن مكفوف گویند.


3) زحاف خَبن: افتادن حرف دوم ركن را خبن می گویند.  در این صورت هجای بلند اول به هجای كوتاه تبدیل می شود.  ف  ا  علاتن (فَعَلاتُن )  UU ــ ــ

بنابراین اگر از رکن فاعلاتن، مصوت بلند (حرف دوم) حذف شود  و به صورت«فعلاتن» در  آید (زحاف خبن مشاهده شود)  به آن مخبون می گویند:


4) زحاف شَكل: اجتماع زحاف كفّ و خَبن را شَكل گویند. بنابراین  هرگاه از «فاعلاتن» ( ــ  U ــ ــ )، «فعلات»(UU ــ U) برجای بماند آن را «مشکول» خوانند.

(هجای بلند اول و آخر به هجای كوتاه تبدیل می شوند)


5)  فعلن ( UU ــ )  از فعلاتن (UU ــ ــ) جدا می شود. (مخبون محذوف)

6) فَع لن (  ــ ــ ) وقتی از ركن فاعلاتن دو هجای بلند باقی بماند اصلَم می گویند و همیشه در این خانواده در آخر می آید.

نكته: دقت شود كه به این شكل عروضی در بحر متقارب اثلم گفته می شود.

-----------------------------------------------------

چند مثال:

آن سیه چرده كه شیرینی عالم با اوست

چشم میگون لب خندان دل خرم با اوست

ــ U ــ ــU U ــ ــ /U U ــ ــ/ ــ ــ

فاعلاتن/فعلاتن/فعلاتن/فع لن (بحر رمل مثمن مخبون اصلم)

---------------------------------------

مرحبا ای پیك مشتاقان بده پیغام دوست

تاكنم جان از سر رغبت فدای نام دوست

ــ U ــ ــ /ــ U ــ ــ /ــ U ــ ــ /ــ U ــ 

فاعلاتن/فاعلاتن/فاعلاتن/فاعلن (بحر رمل مثمن محذوف)

----------------------------------------

ای همه شكل تو مطبوع و همه جای تو خوش

ــ U ــ ــU U ــ ــ /U U ــ ــ/  UU ــ

دلم از عشوه شیرین شكرخای تو خوش

U U ــ ــ U U ــ ــ /U U ــ ــ/ UU ــ

فعلاتن/فعلاتن/فعلاتن/فعلن (بحر رمل مثمن مخبون محذوف)

در این بیت مشاهده می شود،  مصراع اول با هجای بلند و  مصراع دوم با هجای كوتاه شروع شده است. این از اختیارات شاعری است. در خانواده فاعلاتن اگر  مصراع اول با فاعلاتن شروع شود، شاعر حق دارد مصراع دوم را با فعلاتن شروع كند. (اختیارات وزنی)

نكته دیگر در این بیت اینكه هم در فعلاتن زحاف خبن وجود دارد و هم فعلن مخبون محذوف است. در این صورت نیازی به تكرا واژه مخبون نیست. (مثلاً نباید نوشت مخبون مخبون محذوف)

---------------------------------

به ملازمان سلطان كه رساند این دعا را 

كه به شكر پادشاهی زنظر مران گدا را

UU ــ U/ــ U ــ ــ /UU ــ U/ــ U ــ ــ

 فعلاتُ/فاعلاتن/فعلاتُ/فاعلاتن (بحر رمل مثمن مشكول)

----------------------------------------


____________________________________________

1ـ زحاف: عروضیان تغییراتی را که به اجزای سالم اصلی داده می شود. تا اجزای فرعی غیر سالم از آن منشعب شود، زحاف خوانده اند. به عبارت دیگر، اختلافاتی را که ممکن است در هر یک از اوزان اصلی رخ دهد به شرط آنکه وزن از قاعده نیفتد در خلال قواعدی بیان می دارند که حاصل آن زحافات و علل خوانده می شود، و این تغییرات که در اصول بحور حاصل می شود نه تنها در شعر گرانی پدید نمی آورد، بلکه شعر را قبول تر و خوشاهنگ تر می سازد.
زحاف مأخذ است از زحف که به معنی دور شدن از اصل و خطاشدن تیر و به نشانه اصابت نکردن است و جمع زحاف در عروض زحافات و از احیف است.




موضوعات مرتبط: عــــــــروض ,
برچسب‌ها: عروض ,
آخرین مطالب