تبلیغات
ادبیات فارسی - بحرهای اصلی در شعر فارسی (بحر هَـــزَج)
>
تاریخ : شنبه 19 دی 1388
نویسنده : مجتبی معروف

بحر هَـــزَج

هزج، در لغت سرو دو ترانه و آواز ترنم است، در اصطلاح بحری است که از تکرار جزو مفاعلین پدید آمده باشد، بحر هزج را بدان جهت به این نام خوانده اند که بیشتر آوازها و سرود های اعراب بر این بحر است. اصل این بحر«مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن» « بحر هزج مثمن سالم » است.

شكل عروضی ( U ــ ــ ــ ) مفاعیلن

بحر هزج داری چندین زحاف است که مهمترین آنها عبارتند از:


1)  حذف یك هجا از آخر  (U ــ ــ   ــ )   می شود (مفاعی = فَعولن) محذوف

بیشتر دوبیتی ها در وزن مفاعیلن مفاعیلن فعولن (بحر هزج مسدس محذوف)  هستند.

2)  زحاف كفّ: عبارت است از حذف نون (ن) از آخر ركن اصلی (مفاعیلُ  ن)  بنابر این هجای آخر به هجای كوتاه تبدیل می شود. (  U ــ ــ U ) مفاعیلُ  

هرگاه در این بحر، زحاف كفّ باشد به آن مكفوف گویند.

3) زحاف قبض: اسقاط  حرف پنجم ركن را قبض گویند. م ف ا ع ی ل ن ) سومین هجای ركن كه هجای بلند  است به هجای كوتاه تبدیل می شود. ( U ــ U ــ ) مفاعلن.

هرگاه در این بحر، زحاف قبض باشد به آن مقبوض گویند.

4) حذف حرف اول و حرف آخر را اَخرَب (خیلی خراب) می گویند. (مَ فا عی لُ ن ) فاعیلُ = مفعولُ

مفعولُ در این خانواده كاربرد زیادی دارد.

وزن رباعی ها در این بحر است. (مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَل = هزج مثمن اخرب مكفوف مجبوب)

5) زحاف مجبوب:  وقتی دو هجای پایانی مفاعیلن حذف شود.  (م فا عی لن =  U ــ    ــ ــ )

مفا = فَعَل ( U ــ  )

6) ابتر: وقتی تنها یك هجای بلند باقی بماند. ( ــ )

مفعولُ مفاعلن مفاعیلن فع (هزج مثمن اخرب مقبوض ابتر )

-------------------------------------------------

چند مثال:

حسن تو همیشه در فزون باد

رویت همه ساله لاله گون باد

 ــ ــ U/U ــ U ــ/U ــ ــ

مفعولُ /مفاعلن /فعولن (بحر هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف)

----------------------------------

در زیر درخت گل، دی باده همی خورد او

از خوردن آن باده، زیر و زبر است این دل

 ــ ــ U/U ــ ــ ــ/  ــ ــ U/U ــ ــ ــ

مفعولُ / مفاعیلن / مفعولُ / مفاعیلن (بحر هزج مثمن اخرب)

---------------------------------

بی مهر رخت روز مرا نور نمانده است

وز عمر مرا جز شب دیجور نمانده است

ــ ــ U/U ــ ــ U U ــ ــ U/U ــ ــ 

مفعولُ / مفاعیلُ / مفاعیلُ / فعولن (بحر هزج مثمن اخرب مكفوف محذوف)

------------------------------

ببرد از من قرار و طاقت و هوش

بت سنگین دل سیمین بناگوش

U ــ ــ ــ/  U ــ ــ ــ / U ــ ــ

مفاعیلن/مفاعیلن/فعولن (بحر هزج مسدس محذوف)





موضوعات مرتبط: عــــــــروض ,
برچسب‌ها: عروض ,
آخرین مطالب