تبلیغات
ادبیات فارسی - کتاب شناسی ادبیات غنایی(1)
>
تاریخ : سه شنبه 17 آذر 1394
نویسنده : مجتبی معروف

ادبیات غنایی

«ادبیات غنایی، بخشی از ادبیات شفاهی و ادبیات نوشتاری است. ادبیات فارسی ایران از این دیدگاه برآیند پدیده چند فرهنگی است که یا خود در درازای تاریخ این ادبیات را به وجود آورده و یا از آن تأثیر پذیرفته است. برخی از افسانه‌های عاشقانه مانند ویس و رامین، ریشه پارتی دارد و پیشینه آن به دوران اشکانیان می‌رسد. برخی نیز همچون ورقه و گلشاه از فرهنگ تازی گرفته شده است. ادبیات غنایی، بیشتر در کالبد شعر بیان می‌شود. از گونه‌های این شعر می‌توان به فراق‌نامه، شادی‌نامه، معراج‌نامه، مناظره و مناجات‌نامه، اشاره کرد.

«گفتنی است که بیشتر کوشش ادیبان در راستای ادبیات غنایی تا قرن سیزدهم صورت پذیرفته و از آن چه در یک صد سال اخیر از ذوق گویندگان شیرین گفتار کشورمان تراوش کرد، سخنی نرفته است. بسیاری از محققان منشأ اشعار غنایی را ادبیات فولکلوریک دانسته‌اند. در ادبیات عامیانة ما هم نمونه‌های فراوانی از اشعار عاطفی و احساسی و عاشقانه به چشم می‌خورد، برای بسیاری از ترانه‌های روستایی و شبانی می‌توان در دیوان شاعران بزرگ، مشابه و معادل ادبی یافت.»

«منظومه غنایی، اشعاری است که جهت بیان احساسات انسانی از عشق و دوستی و نامرادی و هرچه روح انسان را متأثر می‌کند، فراهم آمده است و همواره نظر شاعر آن بوده است که آن را با موسیقی و نغمه‌ای توأم سازد.» (ناصری، 108: 1391)

منبع: ـ‌ ناصری، فرشته. (1391). «مروری بر تاریخچة ادبیات غنایی در ایران».نشریه درّ دری (ادبیات غنایی، عرفانی. شماره 2، بهار. صص 105-122.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
در اینجا بناست تا در حد توان منابع مربوط به ادبیات غنایی معرّفی شود.
اثر در خصوص ادبیات غنایی به طور اخص اندک است. درباره ادبیّات غنایی دو دسته آثار وجود دارد:
ـ آثار غنایی
گر چه شعر غنایی محدود و محصور در قالب خاصی از شعر نیست و در همة قالب‌ها چون قصیده، غزل، مثنوی، ترجیع‌بند، ترکیب‌بند، مسمط، رباعی، قطعه و دوبیتی در قالب مثنوی‌های بزمی و عشقی، خصوصاً ساقی‌نامه‌ها دیده می‌شود، امّا از شایع‌ترین گونه‌های شعر غنایی، منظومه‌های عاشقانه است. منظومه‌های عاشقانه بسط یافتة شعر غنایی است. دکتر حسن ذوالفقاری در کتاب یکصد منظومة عاشقانة فارسی تعداد این آثار را بر اساس فهرستواره‌های چاپی و خطّی کتاب‌های فارسی، قریب به 600 داستان معرفی می‌کند و اسامی آن‌ها را در کتاب می‌آورد.
در ادامه به معرفی برخی از این آثار خواهیم پرداخت.

ـ آثار درباره ماهیت، منشأ و ... ادبیات غنایی
در این خصوص آثار زیادی نوشته نشده است. 
بعضی از این آثار عبارتند از:

بقیه در ادامه مطلب

ـ ذوالفقاری، حسن. (1392)یکصد منظومه عاشقانة فارسی. تهران: نشر چرخ.

از مهم‌ترین شاخصه‌های این کتاب:

ـ نویسنده در صد صفحة اوّل این کتاب با نگاهی نو به همراه تحلیل‌های محتوایی، به دسته‌بندی، گونه‌شناسی، ریخت‌شناسی و معرفی منظومه‌های عاشقانه و بن‌مایه‌های آن می‌پردازد. علاوه بر آن نام قریب به 600 داستان غنایی چاپ شده و یا خطّ را در این کتاب ذکر می کند.

ـ در ادامه نویسنده به معرفی یکصد داستان غنایی می‌پردازد. تمامِ منظومه‌های هم‌نام چه مستقل یا نظیره را ذیل یک مدخل قرار داده است؛ برای مثال تمام داستان‌های مربوط به «خسرو و شیرین» را با هر نام (شیرین و خسرو، فرهاد و شیرین، فرهادنامه) ذیل مدخل «خسرو و شیرین» آورده است. هر منظومه در قالب مدخلی مستقل معرفی می‌شود. در هر مدخل ابتدا خلاصه‌ای از هر داستان حاوی مهم‌ترین بن‌مایه‌ها و حوادث برای آگاهی از سیر کلی داستان ذکر می‌شود تا خواننده بر تحلیل‌ها اشراف کامل داشته باشد. در لابه‌لای خلاصه ابیات زیبا و نمونه‌های شعر شاعر نیز می‌آید تا خوانندگان بر سبک و سیاق و چگونگی شعر وی آگاهی یابند. پس از آن منظومه و سراینده آن معرفی می‌شود و اگر اثر نظیره یا نظیره‌هایی داشته باشد، تمامی نظیره‌ها معرفی و با اصل داستان مقایسه می‌شود. این معرفی شامل اشاره به ارزش‌های سبکی اثر اعم از زبانی و ادبی و محتوایی خواهد بود. سپس به مهم‌ترین بن‌مایه‌های داستانی آن اثر می‌پردازد

تنظیم منظومه‌ها بر حسب الفبایی است نه تاریخی. سیر تاریخی در مقدمه کتاب به تفصیل بررسی شده است. این کتاب اثری پژوهشی است که در تألیف آن از 800 منبع استفاده شده است.

 ـ مختاری، محمّد. (1378). هفتاد سال عاشقانه: تحلیلی از ذهنیت غنایی معاصر و گزینه شعر 200 شاعر 1370-1300. تهران: تیراژه.

این اثر به شعر معاصر پرداخته است. حدود 190 صفحه از این کتاب 868 صفحه‌ای در مورد ذهنیت غنایی ( انواع عشق، گرایش عاشقانة نو، رمانتیسم، شعر عاشقانة جنسی و مباحثی از این دست) است و در ادامه اشعاری از 200 شاعر معاصر آورده است.

 ـ میرهاشمی، سید مرتضی. (1388). منظومه‌های کهن عاشقانه: از آغاز تا قرن ششم. تهران: نشر چشمه. چاپ دوّم.

نویسنده در این کتاب داستان‌های منظوم عاشقانه را از نخستین ادوار شعر فارسی تا قرن ششم مورد مطالعه قرار داده و این آثار را به صورت خلاصه در کنار هم آورده است. از مزیت‌های این اثر این است که افراد علاقه مند به داستان‌های غنایی امکان دست‌یابی به این داستان‌ها را در یک مجموعه دارند. از طرفی نویسنده با در کنار هم آوردن داستان‌ها، سیر و تکامل این‌گونه داستان‌سرایی منظوم را نشادن داده است.

 ـ شمیسا، سیروس. (1386)سیر غزل در شعر فارسی(ویرایش دوّم). تهران: نشر علم. چاپ هفتم (اوّل علم).

نویسنده در بخش اوّل این کتاب به کلیّات و تعاریف اشعار غنایی و غزل و تغزّل می پردازد و دربارة تحوّل غزل فارسی بحث می‌کند. در بخش دوّم کلیّاتی در مورد غزل (بحث‌هایی صوری و معنایی غزل) بیان می‌کند.

 ـ صادقی گیوی، مریم. (1381)سیمای دو عاشق: لیلی و مجنون از دیدگاه نظامی گنجوی و جامی. تهران: سایه.

این کتاب دو بخش دارد؛ که در بخش نخست به مآخذ داستان لیلی و مجنون اشاره شده است و در بخش دوّم شخصیت لیلی و مجنون از نظر نظامی و جامی با هم مقایسه شده است.

 ـ مدی، ارژنگ. (1371)عشق در ادب فارسی: از آغاز تا قرن ششمتهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه).

در این كتاب به معرفی میراث ادبی روایی زبان‌های ایرانی در ایران باستان (ایران پیش از اسلام) پرداخته می‌شود. محدوده‌های تاریخی پیش از اسلام بر اساس روش معمول زبان‌شناسی تاریخی به دو دوره‌ی باستان و میانه بخش شده است. در دوره‌ی باستانی میراث ادبی روایی چهار زبان مادی، سكایی، فارسی باستان و اوستایی، و در دوره‌ی میانه میراث ادبی روایی دو زبان پهلوی اشكانی (پارتی) و فارسی میانه (پهلوی) از گروه غربی زبان‌های ایرانی معرفی می‌شود. به گفته‌ی نگارنده سبب كمبود منابع درباره‌ ادبیات روایی و شفاهی زبان‌های ایرانی میانه‌ی شرقی نظیر بلخی، ختن و یغدی، به اختصار بدان‌ها پرداخته شده است. مانی و پیروان او، به خلاف زردشتیان به كتابت آثار خود اهمیت می‌دادند هنگامی كه مبلغان مانوی در سراسر ایران به تبلیغ آیین خود پرداختند، عناصری از سنت‌های ادبی روایی ایران را در كتاب‌های خود گنجاندند. از این رو در پایان این پژوهش به برخی از این عناصر در آثار مكتوب مانوی اشاره شده است"."

 




موضوعات مرتبط: کتاب شناسی ,
آخرین مطالب